Có những lúc, điều khiến một đứa trẻ dừng lại không phải là bài học khó – mà là một cảm xúc chưa được hiểu. Phía sau một cơn giận, một nỗi sợ hay sự im lặng, luôn là một thế giới nội tâm đang chờ được gọi tên. Giáo dục cảm xúc, vì thế, không bắt đầu từ việc “dạy”, mà bắt đầu từ việc người lớn biết cách ở bên – đủ chậm, đủ sâu, và đủ tin tưởng vào hành trình trưởng thành của con.
Khi cảm xúc chưa yên, việc học chưa thể bắt đầu
Để trẻ có thể học hỏi, trưởng thành và phát triển, trẻ phải biết điều tiết cảm xúc của mình để có nguồn lực tinh thần cho việc học. Điều chỉnh cảm xúc đề cập đến khả năng kiểm soát các phản ứng cảm xúc của chúng ta và cách mà chúng ta sẽ hành động tiếp theo để đối mặt/ đối phó. Ví dụ, một đứa trẻ hoảng sợ khi ở dưới nước sẽ không thể tập trung chú ý vào bài học bơi đang được dạy.
Điều chỉnh cảm xúc được tạo điều kiện thuận lợi khi người lớn tạo cơ hội an toàn cho trẻ em bày tỏ cảm xúc của mình và tham gia vào việc chấp nhận và đối thoại với những cảm xúc ấy để có được một chiến lược giải quyết vấn đề hiệu quả nhất.
Trẻ không tự nhiên biết cách làm điều đó. Các em cần một người lớn đủ bình tĩnh để ở bên, và đủ kiên nhẫn để không vội vàng kéo cảm xúc của con đi nơi khác.
Khi cảm xúc được nói ra, trải nghiệm được sắp xếp lại
Diễn đạt cảm xúc của chúng ta thành lời sẽ giúp sắp xếp lại các trải nghiệm mà đã gây ra hỗn loạn và choáng ngợp cho bản thân ta. Nó cho phép chúng ta hiểu điều gì và tại sao chúng ta cảm thấy như thế và sự hiểu biết này giúp chúng ta có sự bình tĩnh cần thiết để đưa ra quyết định về cách ứng phó.
Việc nói thành lời những trải nghiệm cảm xúc của chúng ta sẽ chuyển chúng từ các phần nguyên thủy, phản ứng của não bộ đến các trung tâm điều khiển cấp cao hơn của bộ não.
Khi chúng ta tham gia vào các cuộc đối thoại theo chủ đề cảm xúc với trẻ em, khi chúng ta suy nghĩ, trò chuyện với trẻ về chính những cảm xúc của chúng, đó chính là lúc mà chúng ta đang giúp trẻ điều chỉnh trải nghiệm cảm xúc của các em.
Dần dần, những cảm xúc từng khiến trẻ rối bời sẽ trở nên có hình dạng, có tên gọi và vì thế, trở nên dễ hiểu hơn.
Một cuộc đối thoại cảm xúc có thể bắt đầu rất giản dị
Một cuộc trò chuyện về cảm xúc không cần cầu kỳ, nhưng cần đúng cách. Dưới đây là những gợi ý đơn giản mà người lớn có thể bắt đầu:
- Đầu tiên: ĐẶT TÊN CHO CẢM XÚC
Xác định và gọi tên cảm xúc của chúng giúp trẻ cảm thấy kiểm soát được nhiều hơn và ít bị cảm xúc lấn át hơn. Ví dụ: “Có vẻ như con đang thực sự tức giận / buồn / sợ hãi / lo lắng ngay bây giờ.” Hãy cởi mở và đón nhận quan điểm của trẻ, rất có thể sự suy đoán của bạn là không đúng và con bạn sẽ giúp bạn sửa lại điều đó trong cuộc trò chuyện.
- Tiếp theo: XÁC THỰC CẢM XÚC
Ngay cả khi cảm xúc đó “không có lý” với người lớn, nó vẫn là thật với trẻ. Và chỉ khi được công nhận, cảm xúc ấy mới có thể dịu xuống. Ví dụ: “Có phải con cảm thấy sợ hãi khi nằm trên giường của mình ngay bây giờ? Mặc dù cửa phòng ngủ của con đang mở và ba đang ở ngay dưới hành lang, nhưng con vẫn cảm thấy sợ hãi? Có phải con cảm thấy sợ khi phải ở một mình vào ban đêm không?”
- Sau đó: TÒ MÒ VỀ CẢM XÚC
Sự tò mò mở ra cánh cửa để trẻ kể tiếp câu chuyện bên trong mình. Ví dụ: “Chà, con thực sự rất tức giận khi phải đi tắm ngay bây giờ. Ba thấy mọi khi con thường thích tắm. Nhưng hôm nay ba tự hỏi tại sao lần này con lại tức giận như vậy? Có thể con tức giận vì phải ngừng chơi trò chơi điện tử đó để đi tắm. Thật khó khi chúng ta phải ngừng làm điều gì đó thú vị để làm điều gì đó khác, con nhỉ?”
- Cuối cùng: CÙNG CON TÌM CÁCH ĐỐI PHÓ
Đối với đứa trẻ đang sợ hãi khi ngủ một mình, bạn có thể nói: “Hãy cùng nhau suy nghĩ về điều gì có thể giúp con bớt sợ hãi khi ở trên giường.” Đối với những em bé đang giận dữ, có thể lên kế hoạch làm điều gì đó vui vẻ cùng nhau sau khi tắm.
Khi cảm xúc quá mạnh, trẻ cần được giải tỏa một cách an toàn:
– Hoạt động giải phóng năng lượng, như: chơi xé hoặc cắt giấy, tô màu, ném bóng, vận động, chơi xếp hình
– Hoạt động làm dịu, như: hít thở sâu, nghĩ về những điều tích cực, nhớ lại hoặc tưởng tượng những trải nghiệm dễ chịu, nghĩ về những điều con cảm thấy biết ơn
Không phải lúc nào cũng cần lời giải thích. Đôi khi, điều trẻ cần chỉ là một con đường để đi qua cảm xúc của mình.
Khi người lớn bình tĩnh, đứa trẻ mới có thể bình yên
Để trẻ cảm thấy an toàn khi tham gia vào các cuộc đối thoại cảm xúc, người lớn cũng cần biết tự điều chỉnh cảm xúc của chính mình. Thông thường, điều đó có nghĩa là: hãy dừng lại, hít thở sâu, xác định và xác thực cảm xúc của bản thân trước khi giúp đỡ con cái.
Và nếu chúng ta gặp khó khăn trong việc tự điều chỉnh, đó có thể là tín hiệu cho thấy đã đến lúc cần sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè hoặc chuyên gia. Trẻ không học từ những gì ta dạy, mà từ cách ta hiện diện.
Đọc sách – một con đường tự nhiên để nuôi dưỡng cảm xúc
Tại Sách ơi mở ra, việc phát triển cảm xúc cho trẻ không bắt đầu từ lý thuyết, mà bắt đầu từ những trang sách và câu chuyện.
Vì sao đọc sách lại có thể trở thành một hoạt động phát triển trí tuệ cảm xúc?
? Sách chứa đựng mọi cung bậc cảm xúc
Các con sẽ được trải nghiệm niềm vui, nỗi buồn, sẽ biết yêu, biết ghét, biết cảm thông,… với nhân vật. Trải nghiệm ấy sẽ khơi gợi ở các con nhiều tình cảm mà không cần viện dẫn những khái niệm khô khan.
? Sách chứa đựng vốn từ vựng về cảm xúc
Từ đây, các con sẽ gọi tên chính xác cảm xúc của bản thân, tránh bộc lộ cảm xúc chung chung, mơ hồ. Đó là bước đầu tiên trên hành trình sống thật với cảm xúc.
? Khi đọc sách, trẻ học cách nhìn từ nhiều góc độ
Các con đặt mình vào từng nhân vật để biết soi chiếu vấn đề dưới nhiều góc nhìn khác nhau. Đó là cách để con hiểu rằng mỗi hành động, lời nói – dù xuất phát từ cảm xúc nào – cũng đều cần cân nhắc để tránh tổn thương người khác.
Nguồn: Family & Child Psychology with Nguyen Minh Thanh
Bài viết có liên quan: Kể chuyện sáng tạo 2 – khóa học phát triển trí tuệ cảm xúc https://eduforlife.edu.vn/ke-chuyen-sang-tao-2/
Tags: cách dạy trẻ quản lý cảm xúc, dạy trẻ gọi tên cảm xúc, đọc sách và phát triển cảm xúc, đối thoại cảm xúc với trẻ, giáo dục cảm xúc cho trẻ, nuôi dạy con tích cực, parenting cảm xúc, phát triển EQ cho trẻ, tâm lý trẻ em, trí tuệ cảm xúc
